Wyjścia na ptaki w zimowym krajobrazie zawsze są trochę inne od tych w cieplejszych porach roku. Pomijając to, że dni są znacząco krótsze i zimniejsze, to wiele gatunków odlatuje na okres zimowy i wrócą do nas dopiero wiosną. Mamy trochę zimowych przybyszów, których spotkamy u nas właściwie tylko teraz, ale możemy też obserwować gatunki, które są u nas przez cały rok. Wśród tych drugich jest kowalik (Sitta europaea; ang. Eurasian nuthatch) – ptak, który zasłynął z tego, że jako jedyny nasz gatunek potrafi nie tylko wyjątkowo dobrze wspinać się po drzewach, ale także schodzić z pni drzew głową w dół. W przeciwieństwie do pełzaczy i dzięciołów, które wykorzystują sztywne pióra ogona jako podporę do poruszania się po pniu, kowalik używa głównie ostrych pazurów.
Zasięg geograficzny kowalika jest bardzo rozległy, występuje w całej Europie (poza Islandią i północą Europy) i w rozległym pasie Azji, aż po Chiny i Japonię. W zimie korzysta z karmników i może to być dobry moment, żeby dokładniej mu się przyjrzeć. Grzbiet ciała kowalika ubarwiony jest szaroniebiesko, co kontrastuje z brzuchem, który ma ubarwienie białe lub w odcieniach rdzawego w zależności od konkretnego podgatunku (S.e. caesia występujący w środkowej i zachodniej Europie ma rdzawy kolor brzucha). Innym znakiem rozpoznawczym jest czarny pasek idący przez oko oraz długi wąski dziób. Dymorfizm jest bardzo ograniczony i trudno rozróżnić samca od samicy, te drugie są często nieco bledsze na grzbiecie i brzuchu, z nieco bardziej brązową pręgą nad okiem.
Kowalik jest ptakiem osiadłym, terytorialnym i żyjącym w monogamicznych parach. Spotkamy go w zarówno w parku miejskim ze starodrzewami, jak i w w zadrzewieniach śródpolnych i w lasach z udziałem buków i dębów. Preferuje lasy ze starymi drzewami zapewniającymi rozległe obszary żerowania, oraz wybór dziupli lęgowych np. te wykłute wcześniej przez dzięcioły duże lub czarne. Jeżeli taka dziupla jest zbyt duża, to aby zabezpieczyć ją przed konkurencją od innych gatunków oraz drapieżników, kowalik zlepia otwór wlotowy mieszanką błota, gliny i śliny, tworząc swoistą zaprawę. Wnętrze wyściełane jest dodatkowo korą i czasami liśćmi. Ulepszeniami dziupli oraz samym wysiadywaniem 5-8 jaj przez okres około dwóch tygodni zajmuje się wyłącznie samica. Samiec karmi samicę podczas wysiadywania jaj, a po wykluciu karmieniem piskląt zajmują się oboje. Młode opuszczają gniazdo po około 3 tygodniach. Jedna dziupla może być zajmowana przez kilka sezonów. Latem dieta kowalików składa się z owadów szukanych głównie w szczelinach kory drzew, zimą szukają nasion zawierających dużo tłuszczu.
Referencje
Kirwan, G. M., P. Pyle, and P. F. D. Boesman (2025). Eurasian Nuthatch (Sitta europaea), version 1.2. In Birds of the World (N. D. Sly and B. K. Keeney, Editors). Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, NY, USA.
BirdLife International (2018). Species factsheet: Eurasian Nuthatch Sitta europaea. Downloaded from https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/eurasian-nuthatch-sitta-europaea